Mimar Kemal Ortaokulu, Ankara'nın başkent ilan edilmesinin ardından kurulan Yeni Şehir bölgesinde, başkentin erken Cumhuriyet dönemindeki ilk planlı yerleşim alanı içinde yer almaktadır. Başkent Ankara için Carl Christoph Lörcher tarafından hazırlanan 1924 - 1925 tarihli kent planında “okul alanı” olarak tanımlı konumda yer alan okul yapıları, bu anlamda modern şehircilik anlayışının başkentteki erken izlerini temsil eder. Lörcher planında temellenen parselasyon kurgusunun, 1932 tarihli Jansen ve 1957 tarihli Yücel - Uybadin planları ile devam ettirildiği, bugün Kızılay bölgesi olarak adlandırılan Yeni Şehir dokusunun belirleyici altlığı olmaya devam ettiği görülür. [1] Yeni Şehir’in ilk yapılarından bugün çok azı ayakta olsa da planlı olarak üretilmiş kentsel dokuda görülen bu yüz yılı aşkın süreklilik, Mimar Kemal Ortaokulu özelinde işlevsel ve yapısal süreklilik ile pekişmektedir.

Mimar Kemal Ortaokulu günümüzde A ve B bloklar ile bağımsız çok amaçlı salon yapısından oluşmaktadır. Yeni Şehir’in ilk kamu yapılarından olan ve uzun yıllar Mimar Kemal İlkokulu adıyla hizmet veren A blok, 1926 yılında Mimar Kemalettin Bey (1870–1927) tarafından tasarlanarak 1927 yılında Evkaf Umum Müdürlüğü (Vakıflar Genel Müdürlüğü) eliyle “Vakıf Numune Mektebi” olarak inşa edilmiş, ardından Maarif Vekâletine (Millî Eğitim Bakanlığı) devredilmiştir. Yapı, II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanan dönemde kamu yapılarının üretiminde hakim mimari yaklaşım olan, döneminde “Millî Mimari Rönesansı” olarak adlandırılan, sonraları mimarlık tarihi yazınında “Birinci Ulusal Mimarlık” olarak da tanımlanan, klasik Osmanlı mimarisine ait dekoratif unsurların yeni inşaat teknikleri ile birleştirilerek modernleşmenin getirdiği yeni işlevlere ve yapı programlarına göre yorumlanması olarak özetlenebilecek tarihsel canlandırmacı akımın önde gelen uygulayıcılarından biri olan Kemalettin Bey eliyle üretilen mütevazı bir örneğidir.

Kemalettin Bey’in yüzyıl başından ani şekilde hayatını kaybettiği 1927 yılına dek ürettiği çok sayıda yapının içerisinde okul yapıları önemli bir yer tutar. II. Meşrutiyet sonrası özellikle ilkokul ve medrese eğitiminde modernleşme yönünde yapılan düzenleme ve değişikliklerin programatik olarak belirleyici olduğu bu kırka yakın eğitim yapısının çoğunluğunu ilkokul yapıları oluşturmaktadır. Mimar Kemal İlkokulu, 1913 tarihli Tedrisat-ı İbtidaiye Kanunu ile ibtidai ve rüşti seviyelerinin altı yıllık bir eğitim programı altında birleştirilmesini takiben Kemalettin Bey tarafından tasarlanan iki katlı, altı derslikli, bakışık planlı şemanın [2] Cumhuriyet’in erken yıllarında uygulanmış olması itibarıyla Osmanlı’dan Cumhuriyet’e eğitimde modernleşme arayışlarının sürekliliğini okunur kılar.

Öğrenci sayısındaki artışa cevap vermek üzere okul bahçesinin genişletilmesini takiben 1945 yılında Bayındırlık Bakanlığı Proje Bürosu tarafından projelendirilerek inşa edilen B blok, dönem mimarlığının kültürel belleği niteliğindeki Arkitekt dergisinde şöyle tanıtılır: “Mimar Kemal okulu, Kemalettin’in bir eseri olduğundan, yan yana gelecek bir binanın büsbütün modern bir stilde yapılması doğru bulunmamış, aynı nisbetler muhafaza edilerek program bugünün mimarî şartlarına uygun olarak karşılanmaya çalışılmıştır.” [3] B Blok; kat yüksekliği, saçak hattı, pencere oranları ve genel ölçeği itibarıyla uyumlu tasarlandığı A bloğa bahçe kotunda bağlanmış, iki yapının birlikte kullanımı günümüze dek sürmüştür. 1970’lerde iki yapının güneyinde, Bayındırlık Bakanlığı’nın tip spor salonu projesine uygun olarak inşa edilen çok amaçlı salon ile okul kompleksi bugünkü halini almıştır. [4]

2026 yılının mart ayında A blok, kamuoyu ile şeffaf şekilde paylaşılmayan gerekçelerle boşaltılarak Çankaya İlçe Milli Eğitim Müdürlüğüne tahsis edilmesi ile yapının inşasından bugüne özgün işlevinde kullanımı ilk kez kesintiye uğramıştır. 1978 yılında “Cumhuriyet’in ilk yıllarında yapılmış kamu yapılarından olması” nedeniyle korunması gerekli kültür mirası olarak tescillenen A bloğun yanı sıra, yıllar içerisinde eklenen B blok ve çok amaçlı salon yapıları ile de mimarlık ve eğitim tarihinin katmanlarını ifade eden bütüncüllüğü içinde Mimar Kemal Ortaokulu’nun 99 yıldır sürdürdüğü özgün işlevi ile korunması geçmişten bugüne taşıdığı değerlerin sürekliliği için kritik önem taşımaktadır.

NOTLAR

[1] Cengizkan, Ali, 2004, Ankara'nın İlk Planı: 1924-25 Lörcher Planı, Ankara: Ankara Enstitüsü Vakfı ve Arkadaş Yayıncılık.

[2] Yavuz, Yıldırım, 2009, İmparatorluktan Cumhuriyete Mimar Kemalettin 1870 – 1927, Ankara: TMMOB Mimarlar Odası ve T.C. Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü.

[3] Anon., 1945, “Ankara'da Yeni İlkokullar”, Arkitekt, sayı:9-10 (165-166), ss.193–194.

[4] Yıldız, Gözde, 2014, “Conservation Principles for an Early Republican Period Primary School Building: Mimar Kemal Primary School”, Yüksek Lisans Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi.