H. Çağatay Keskinok, Irmak Yavuz Özgür, H. Eren Efeoğlu, 2023, Jansen ve Ankara: Planlar-Yazışmalar, Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 479 sayfa.

Yıllarca Ankara’nın ilk imar planı olarak bilinen [1] Jansen Planı dendiğinde ilk akla gelen eser, Gönül Tankut Hocamızın magnum opus’u niteliğindeki 1991 Yunus Nadi Sosyal Bilim Ödülü’ne de layık görülen Bir Başkentin İmarı[2]adlı kitabı olagelmiştir. Kitap, Jansen Planı’nı o tarihe dek pek de bilinmeyen plan içerik ve kurgusunu anlatmakla kalmayıp; yarışma projesinin hazırlanması, projenin değerlendirilmesi ve seçimi, planın uygulama sorunlarını arsa politikaları, güç ilişkileri ve yerel yönetim bağlamında ele almıştır. Tankut’un (1993) deyimiyle çalışma, “[…] söz konusu yıllar arasında, Türkiye Cumhuriyeti’nin bir cins siyasal incelemesine dönüşecektir.”

Haziran 2023’te H. Çağatay Keskinok, Irmak Yavuz Özgür ve H. Eren Efeoğlu’nun editörlüğünde yayınlanan Jansen ve Ankara: Planlar - Yazışmalar ise tam 30 yıl sonra Gönül Tankut’un kaynak kitabı ile birlikte anılacak, onu bütünleyen bir başka referans kitabı niteliğinde [3]. (Resim 1)

Kitap, adından da anlaşılacağı üzere söz konusu planlama döneminde (1930-1938) kenti biçimlendiren imar planları ve onları yönlendiren yazışmaları okuyucuya sunmakta. Çoğunluğu T.C. Ankara Şehri İmar Müdürlüğü ile Hermann Jansen arasında gerçekleşen resmi yazışmaları içeren kitap, aynı zamanda yazışma içeriklerine eşlik eden çok sayıda çizim (plan, kesit, perspektif, görünüş ve eskizler) ile iletişime konu olan mekanları gösteren 85 fotoğrafı içermekte. 2005 yılındaki vefatı sonrasında Gönül Tankut’tan Çağatay Keskinok’un devraldığı (ve sonrasında özgün fotokopileri VEKAM Arşivi’ne bağışlanmış olan) toplam 157 yazışmadan 77 adeti kitaba dahil edilmiş. Burada seçim ölçütü, yazışmaların bürokratik süreç işlemlerinden çok doğrudan kente ve planlama sürecine yönelik olma durumu olmuş.

Toplam 215 adet çizimle katalog kitap niteliği kazanan yayın, yüksek baskı kalitesiyle okuyucuyu görsel açıdan da bilgilendirmekte. Görsel malzemelere ODTÜ Mimarlık Fakültesi Harita ve Plan Belgeleme Birimi (HPBB) ve Berlin Teknik Üniversitesi Mimarlık Müzesi Arşivi kaynaklık etmekte. Uzun süredir araştırmacıların çevrimiçi erişimine açık olan Berlin’deki ilgili belgelerin 2018 yılında düzenlenen “Jansen ve Ankara – Harita, Plan ve Eskizlerle Başkentin Tasarım Öyküsü” başlıklı sergiden sonra ilk kez ODTÜ HPBB ile buluşturularak birlikte irdeleniyor oluşu Jansen çalışmaları için çok değerli bir gelişme.

Kitap, her ne kadar iki ana bölümde sunulsa da “Sunuş”tan hemen sonra Hermann Jansen’in plan yazışmalarının konusal çözümlemesini içeren “İçerik” bölümü, son derece özenli grafik iletişim diline sahip veri haritalaması teknikleri ile yazışmaların kapsam ve niteliğine yönelik okuyucuyu bilgilendiriyor. Yazışmaların ağırlıklı olarak hangi kişi ve kurumlarla yapıldığı, dönem aralıkları, yazışmalara konu olan yerlerin zamansal dağılımı ve yazışmalardaki konu-kavram-yer ilişkisi planlama sürecine yönelik öncül fikir verirken aynı zamanda sürecin bütünsel karakterini de açığa çıkarmakta. İlgili bölümün en ilgi çekici kısmı ise kitapta yer alan plan ve eskizlerin Ankara’nın güncel uydu görüntüsü üzerinde ölçekli olarak yerleştirilerek karekod uygulaması ile erişime sunan çevrimiçi arayüz. Yeni nesil katalog kitap yayıncılığı açısından öncü nitelikteki bu uygulama, planlama tarihi çalışmalarının anlaşılabilir içeriğini geliştirecek ve erişilebilirliğini artıracak bir yetiye sahip. Böylece okuyucu, planın kentsel mekânı üretme gücü ve kapasitesi hakkında daha açık bir altlığa sahip olabilmektedir. (Resim 2)

Kitabın ana bölümlerinden biri olan “Giriş” bölümü ise konuya yönelik kapsamlı bir yazın taraması ve değerlendirmeyi içermektedir. Şimdiye kadar yayınlanmamış çalışmalara da referansla (yüksek lisans ve doktora tezleri) kaleme alınmış bu bölüm, Jansen’in Ankara’daki planlama deneyimini dönemin şehircilik ideolojisi, bağlam tartışmaları ve gündemini göz önünde bulundurarak geniş bir siyasal çerçeveye oturtmaktadır. Bu yönüyle yazı, kurucu döneme yönelik şehircilik yazını içerisinde temel referanslardan biri durumuna gelebilir. Bu uzun ve kapsamlı giriş yazısında yazarlar, Jansen’in ürettiği özgün planlana ve tasarım yaklaşımını dönemin kurucu iradesinin istek ve beklentileri ile kentin nesnel gereksinimleri bağlamında değerlendirmekte. Bunu yaparken övgücülükten uzak bir dil ve yaklaşımla Alman mimar-şehircinin Ankara açısından tarihsel önem ve değerinin altını çizmektedirler. Bu anlamda Ç. Keskinok, I. Yavuz Özgür ve H.E. Efeoğlu, plancının ön planda olduğu bir tarihsel araştırmada aktör-yapı arasındaki dengeyi ‘aktörün’ özgün bakışını göz ardı etmeden, ‘yapının’ (Türkiye ve Ankara bağlamında, Kemalist kurucu ideoloji ve ülkenin sahip olduğu toplumsal ve iktisadi koşullar) belirleyiciliğine yönelik vurgu ile sağlamakta.

Kitabın ikinci bölümünde ise yazışmalar herhangi bir yorum eklenmeden okuyucuya sunulmakta. Dönemin Türkçe sözcüklerinin ağırlıklı olduğu, dolayısıyla anlaşılması zor yazışma metinleri, derleyenler tarafından günümüz Türkçesine çevrilmek yerine, yazışmalarda yer alan eski Türkçe sözcüklerin günümüz karşılıklarının metnin yanına yazılması tercih edilmiş. Bu bölümde metin ve yazışmalara konu olan plan ve tasarım çizimlerinin görsellerinin dengesi, yüksek baskı kalitesi ile özellikle Ankara kent mekânlarını bilen okuyucu açısından takibi çok kolay bir anlatının oluşturulmasını sağlamış. (Resim 3, 4)

Kitabın sonuna eklenen dizinde ise görsel malzeme ve belgelerin listesi ve yazışmalara konu olan yerlerin adları, kişi ve kurumlarla (en önemlisi) kavramların yer veriliyor olması ise kent ve şehircilik araştırmacıların kitaptan çok daha rahat ve etkin biçimde yararlanmalarını sağlayacaktır. Kitabın kapağında ve ara bölümlerinde yer alan soyut grafik ise plan kurgusunu temsil eden akılda kalıcı bir imge olarak şimdiden Jansen Planı ile özdeşleşen bir görsel etkiye sahip.

Planlama sürecinde kamu idaresi ile plan müellifi arasındaki iletişimi, müzakereyi, zaman zaman gerilimi ve bir anlamda planın mahremini açığa çıkaran, bunu yaparken açık ya da içkin biçimde plancı, yönetici bürokrat ve egemen ideoloji arasındaki ilişkiyi açığa çıkaran bir tarih yazımı, planlama alanında (en azından Türkiye bağlamında) çok yaygın değil. Bu anlamda kitabın, şehirciliğin tarih yazımı alanında öncü örneklerden biri olduğunu belirtmek gerekir. Bu noktada, çalışmaya konu olan yazışmaları Devlet Arşivleri’inde özenle derlemiş olan Gönül Tankut Hoca’nın katkısını bir kez daha anmakta yarar var.

Kitap, Ankara ve planlama deneyimine yönelik olası bir dizi ardıl araştırma sorusunu da gündeme getirmekte. Bu yönüyle, yayının son derece ‘doğurgan’ bir içeriğe sahip olduğunu belirtmek yararlı olacaktır. Planın, kentin var olan mekânsal yapı ve doku niteliğine olan katkısı ve olumlu / olumsuz etkisi; müellifin diğer ülke kentlerindeki pratiği ile karşılaştırıldığında içerik, biçim ve yaklaşımda ne tür farklılıkların ortaya çıktığı; plan müellifinin döneminin diğer öncü şehircilerinden yorum, yaklaşım ve teknik olarak nasıl ayrıştığı ile idare yönünden sürecin nasıl algılandığı ve temel kaygılarının ne olduğu konuları ilk akla gelen... [4]

Pek az plancı, bir kenti bütüncül olarak tasarlama, mekân kurgusunu ortaya koyma ve bunu uygulatma şansı yakalar. Pek az plan ise yapımından yaklaşık yüz yıl sona hala faklı yönleriyle tartışmaya konu olur. Bu anlamda Hermann Jansen ve onun “Ankara Şehri İmar Planı” hala ayrıntılı ve kapsamlı belgeleme, inceleme ve değerlendirmeyi hak etmekte. Bu hem geriye yönelik olarak, Cumhuriyetin kuruluş koşulları ve kavrayışını daha iyi anlamak adına hem de mekân üretim pratiğinde geleceğe yönelik derslerin çıkarsanması bakımından önemli bir gereklilik.

Kitap, bu yönüyle (değerlendirmeyi kaleme alan yazarın da aralarında bulunduğu şekilde) Hermann Jansen’in ortaya koyduğu morfolojik yaklaşımın Ankara’yı geleceğe taşımaktaki yetkinliğini sorgulayagelen şehircilerin de eleştirilerini yeniden ele alma ve sınama olanağı veriyor. Hem de son derece nitelikli bir çerçeve metin ve grafik sunumla... Yeni araştırma ve yayınlarla şehircilik yazınımızı güçlendirmesi dileğiyle.

NOTLAR

[1] 2004 yılında Ali Cengizkan tarafından yayınlanan Ankara’nın İlk Planı: 1924-25 Lörcher Planı (Ankara Enstitüsü Vakfı ve Arkadaş Yayıncılık: Ankara) adlı çalışma sonrası söz konusu kabul değişime uğramıştır.

[2] Tankut, G., 1993, Bir Başkentin İmarı, Anahtar Kitaplar: İstanbul.

[3] Dönem araştırmaları kapsamında ele alınan ve 2019 yılında aynı adlı sergi ile birlikte Ali Cengizkan ve N. Müge Cengizkan tarafından derlenen Bir Şehir Kurmak: Ankara 1923-1933 (Koç Üniversitesi VEKAM, Ankara), Ankara’nın modern kuruluş aşamasını karakterize eden kamusal alan ve konut üretimi, kentsel yaşam ve kültür inşasına dair sunduğu belgesel içerikle bu diziye eşlik eden bir diğer önemli kaynak.

[4] Bu noktada, 30 Ekim 2023 tarihinde VEKAM tarafından Ömer Kral tarafından yöneticiliğinde ve derleyicilerin katılımı ile gerçekleştirilen Jansen ve Ankara: Planlar - Yazışmalar Söyleşisi başlıklı çevrimiçi yayın, buna benzer çok sayıda araştırma sorusunu gündeme getirmiştir.