Dünyanın en eski mesleklerinden biri olarak kabul edilen mimarlık, kentsel ve kırsal alanlarda binalar ile binalar arasındaki mekânlardan oluşan yaşam çevrelerinin planlanması, tasarlanması ve inşa edilmesinden sorumlu; beşeri, sosyal ve doğa bilimleri ile teknoloji ve çevre alanlarından beslenen çokdisiplinli bir alandır. Günümüz koşullarında mimarlığın, teknik bilgi ve becerilerin ötesinde, belirli bir toplumsal ve kültürel bağlam içinde şekillenen bir süreç olması, mimarlık eğitiminin de dünyadaki dönüşümlere daha vizyoner ve bütüncül bir yanıt üretmesini gerektirir. Bu vizyon, yaratıcılık ve yenilikçiliği, araştırma ve eleştirel düşünmeyi, disiplinlerarası ve sivil işbirliğini, çevre duyarlılığını ve teknik yeterlilikleri birlikte gerektirir. Dolayısıyla mimarlık eğitimi, kuram ve uygulama arasında denge kurarak yalnızca bir mesleğe hazırlık değil, mimarlık pratiğinin anlamı, aktörleri ve güç ilişkilerine dair derinlikli bir kavrayış geliştirmeye yönelik bir öğrenme ve sorgulama alanı olarak konumlanmalıdır.

Türkiye’de 1999 Marmara Depremi sonrasında mimarlık mesleği ve mimarlık eğitimi etrafında bir tartışma süreci yaşanmış; bu süreç, konunun parçalı başlıklar üzerinden değil, bütüncül bir çerçevede ele alınması gereğini ortaya koymuştur. Yıkıma uğrayan kentler ve yerle bir olan binlerce yapının sorumluluğu, büyük ölçüde yeterli teknik hizmet üretmediği iddia edilen teknik elemanlara yüklenmiş; bu bağlamda mimarlık eğitimi veren kurumlar da sorunun temel kaynaklarından biri olarak hedef gösterilmiştir [1]. Aynı dönemde yapı denetimi, mesleki yetki ve sorumluluklar, planlama ve tasarım süreçleri ile uygulama pratikleri birlikte tartışılmış; mimarlık meslek örgütü ile mimarlık akademik ortamının meseleleri bütünlüklü biçimde ele alarak çözüm odaklı öneriler geliştirmesi gereği ortaya çıkmıştır. Bu ortak zemin arayışından hareketle “Mimarlık ve Eğitim Kurultayları”, 2001 yılından itibaren mimarlık okulları ile meslek örgütünü aynı platformda buluşturarak afetler ve güncel yapısal sorunları tartışmayı ve ortak ilke, politika ve kararlar üretebilen bir müzakere ortamı oluşturmayı hedeflemiştir [2].

Mimarlık Okulları Bölüm Başkanları İletişim Grubu - MOBBİG’in kuruluşu da (1996) benzer dönemlere denk gelmiştir. 2025 yılının Mayıs ayında 56. buluşmasını gerçekleştiren MOBBİG, 1996 – 2006 yılları arasında, 23 kez toplanarak, kurumsal özdeğerlendirmeden ulusal akreditasyonlara, mimarlık bölümlerinde akademik yapı örgütlenmesinden mimarlık eğitiminin evre ve sürelerine, pek çok farklı konuda görüşler üretmiştir. [3] 2006 yılında mimarlık eğitimi gündeminin daha kurumsal düzlemde ele alınabilmesi amacıyla Mimarlık Fakültesi Dekanları Konseyi (MİDEKON) ile Mimarlık Akreditasyon Kurulu (MİAK) kurulmuş; bu yapılar, MOBBİG ve TMMOB Mimarlar Odası ile birlikte mimarlık ve mimarlık eğitimi alanında politika geliştirme ve nitelik güvencesi çalışmalarını sürdürmüştür [4]. 2019’da Mimarlık Eğitimi Akreditasyon Derneği’nin kurulmasıyla çalışmalarını bağımsız bir çatı altında sürdüren Mimarlık Akreditasyon Kurulu (MAK), 2006 yılından bugüne, 39 mimarlık programının akreditasyonu için, bazıları için yıllar içinde tekrarlanmak suretiyle, 57 kez ziyaret takımı oluşturmuş; bu ziyaret takımlarında 140’ın üzerinde akademisyen ve mimar, mimarlık eğitiminin kalitesine yön verebilmek adına görev almıştır. [5]

Bu tartışma zemini, 6 Şubat 2023 depremleri sonrasında daha da çarpıcı biçimde devam etmektedir. Afet riskinin, iklim krizinin, ekonomik kırılganlıkların, göç ve yerinden edilme süreçlerinin, sosyal eşitsizliklerin ve altyapı yetersizliklerinin iç içe geçtiği günümüzün “küresel çoklu krizleri” bağlamında, mimarlık ve mimarlık eğitiminin yalnızca yapısal güvenlik ve teknik standartlar üzerinden değil, aynı zamanda yönetişim, planlama kültürü, mekânsal adalet, dayanıklılık ve sürdürülebilirlik ilkeleri üzerinden yeniden ele alınması gereği daha görünür hale gelmiştir.

Bu dönemde mimarlık eğitiminin süresi ve mimarlık okullarının sahip olması gereken asgari koşullar da tartışmaların merkezinde yer almaktadır. YÖK Başkanının lisans eğitiminin 3 yılda tamamlanabileceğine ilişkin söylemi, uzun süredir mimarlık eğitiminin 5 yıla çıkarılması gerektiği yönündeki tartışmalara yeni bir boyut kazandırmıştır. Öte yandan Amerika Birleşik Devletleri’nde Trump yönetiminin mimarlığı “profesyonel olmayan” bir bölüm olarak yeniden sınıflandırmaya yönelik yasa tasarısı, mimarlık öğrencilerinin federal kredilere erişimini kısıtlayarak alanın kamusal değerini zayıflatma riski taşımakta ve mimarlığı “profesyonel bir derece” olarak tanımama eğilimini güçlendirmektedir [6].

Mimarlık Diplomalarının Uluslararası Tanınırlığı ve Eşdeğerliği Bağlamında Mimarlık Eğitimi Süresine İlişkin MİDEKON Yönetim Kurulu’nun 23 Temmuz 2023 tarihli raporunda da vurgulandığı üzere, dünyada neredeyse hiçbir ülkede dört yıllık mimarlık lisans programı mezunlarına doğrudan tam mesleki uygulama yetki ve sorumluluğu verilmemektedir; bu yetki çoğunlukla en az beş yıllık eğitim ve / veya belirli bir mesleki uygulama deneyimi sonrasında mümkün olabilmektedir [7]. Birçok ülkede mimarlık okulları 3 + 2 veya 4 + 1 olmak üzere beş yıllık ya da stajlarla birlikte daha uzun süreli müfredatlar uygularken, Türkiye’de benzer içerikteki bir müfredat dört yıllık eğitim süresi içine sıkıştırılmıştır. MİDEKON, Türkiye’de mimarlık eğitiminin süresinin uluslararası standartlarla uyumlu biçimde 5 yıla çıkarılmasına yönelik çalışmalarını, başta Bologna süreci ve UNESCO - UIA Mimarlık Eğitimi Şartı olmak üzere uluslararası belgelere dayanarak sürdürmektedir [8]. UNESCO - UIA Şartı, mimarlık eğitiminde öngörülen bilgi ve becerilerin dengeli biçimde kazanılabilmesi için en az beş yıllık tam zamanlı eğitim ile bunu izleyen mesleki deneyim ve stajı öngörmektedir.

Gelinen aşamada ülkemizde mimarlık eğitiminin 5 yıla çıkarılması kaçınılmaz görünmektedir. MİDEKON Yönetim Kurulu’nun 14 Şubat 2025 tarihli toplantısı ve sonrasında revize edilen rapor çerçevesinde, akademik ortamın benimsediği 4 + 1 modeline dayalı 5 yıllık mimarlık eğitimi önerilmekte; dört yıllık lisansın ardından bir yıllık projeli yüksek lisans ile mimarlık yüksek lisans derecesine dayalı bütünleşik bir model öngörülmektedir [9]. TMMOB Mimarlar Odası’nın 10 Nisan 2025 tarihli görüşü ise doğrudan 5 yıllık mimarlık lisans programını savunmaktadır [10]. Her iki öneri de, mimarlık eğitiminin uluslararası ölçütlerle uyumlu hâle gelebilmesi için YÖK’ün ilgili yönetmelikte yer alan “asgari dört yıl” ifadesini “asgari beş yıl” olarak değiştirmesini zorunlu görmektedir [11]. Konu uzun soluklu ve çok katmanlıdır; buna rağmen, yirmi yılı aşkın süredir mimarlık mesleği ve eğitimi için kararlılıkla çalışan kurumlar ve kişiler var oldukça, bu dönüşüme dair umut sürmektedir.

NOTLAR

[1] Sayın Bülend Tuna konuyu, Mimarlık Akreditasyon Derneği’nin 2023 Ağustos ayında yayımlanmış ilk e-Bülten’inde “Mimarlık ve Eğitim Kurultayları ve MİAK” başlıklı yazısında ele almıştır: MİAK e-bülten, 1 Ağustos 2023, (http://miak.org/page_file/e981b353471270cc8cbdc95b0d763267_MB_01_Agutos_2023.pdf). [Erişim:24.10.2025]

[2] Mimarlık ve Eğitim Kurultayları’nın 13’üncüsü, “Afetler Karşısında Mimarlık ve Eğitimi” başlığı altında 14 – 15 Kasım 2025 tarihinde İstanbul’da MSGSÜ ev sahipliğinde düzenlenmiştir.

[3] Mimarlık Okulları Bölüm Başkanları İletişim Grubu, (http://mobbig.mo.org.tr). [Erişim:24.10.2025]

[4] Mimarlık Fakültesi Dekanları Konseyi (MİDEKON), (http://midekon.mo.org.tr); MiAk, (https://miak.org). [Erişim:24.10.2025]

[5] MİAK Akreditasyonu almış mimarlık lisans programlarının listesi için: MiAk, “Akreditasyon”, (https://miak.org/?p=sayfalar&sayfa_id=70). [Erişim:24.10.2025]

[6] Ravenscroft, T., 24 Kasım 2025, “Architecture no longer considered a "professional degree" in US”, Dezeen, (https://www.dezeen.com/2025/11/24/architecture-degree-not-professional-usa/).[Erişim:24.10.2025]

[7] Midekon, “YOK_Mimarlık Egitimin 5 yila çıkarılması hakkında MİDEKON Raporu – PDF”,(http://midekon.mo.org.tr/wp-content/uploads/2025/03/YOK_Mimarlik-Egitimin-5-yila-çikarilmasi-hakkinda-MİDEKON-Raporu_7-agust-2023.pdf). [Erişim:24.10.2025]

[8] Söz konusu 12 Kasım 2025 tarihli revize rapor, dönemin MİDEKON Başkanı Prof.Dr. Neriman Şahin Güçhan tarafından 13. Mimarlık ve Eğitim Kurultayı’nda sunulmuştur. Bu yazının hazırlandığı günlerin hemen öncesinde, MİDEKON Yönetim Kurulu 12 Kasım 2025 tarihli Revizyon Raporu üzerinde çalışmaktadır. Midekon, (http://midekon.mo.org.tr). [Erişim:24.10.2025]; UIA, “UNESCO-UIA CHARTER FOR ARCHITECTURAL EDUCATION - 2023 Revision of the 2021 Edition”, Madde 5.1 ve 5.2, (https://www.uia-architectes.org/wp-content/uploads/2023/08/FINAL_UNESCO-UIA_CHARTER2023.pdf). [Erişim:24.10.2025]

[9] Mimarlık Fakültesi Dekanları Konseyi (MİDEKON), (http://midekon.mo.org.tr). [Erişim:24.10.2025]

[10] Mimarlık Fakültesi Dekanları Konseyi (MİDEKON), “EK – MİDEKON Raporu Çerçevesinde Mimarlar Odası Görüşü”, (http://midekon.mo.org.tr). [Erişim:24.10.2025]

[11]UIA, “UNESCO-UIA CHARTER FOR ARCHITECTURAL EDUCATION - 2023 Revision of the 2021 Edition”, Madde 5.1 ve 5.2, (https://www.uia-architectes.org/wp-content/uploads/2023/08/FINAL_UNESCO-UIA_CHARTER2023.pdf). [Erişim:24.10.2025]